W latach 1911-1912, za sprawą powstania w Wuchangu, Cesarstwo Chińskie – najstarsza monarchia w dziejach – zmieniła się w najmłodszą republikę. Obalono panującą dynastię mandżurską i wprowadzono rządy, które z założenia miały być demokratyczne. Za tą rewolucyjną transformację odpowiadała Chińska Liga Związkowa, na której czele stał chiński lekarz Sun Jat-sen.
Sun Jat-sen i jego Trzy Zasady Ludowe
Korzenie chińskiej rewolucji sięgały 1894 roku, kiedy Sun Jat-sen utworzył Stowarzyszenie Odrodzenia Chin. Stowarzyszenie to wszczęło szereg buntów w Południowych Chinach, wymierzonych przeciwko władzy cesarskiej. W 1905 roku ze Stowarzyszeniem złączono dwie inne organizacje, tworząc konfederację znaną jako Chińska Liga Związkowa (Tongmenghui). Liga miała już swój program, który był o tyle ważny, że później stał się podstawą także dla Kuomintangu (oficjalnie powstałego w 1919 r.). Rdzeniem tego programu były Trzy Zasady Ludowe (nazwane też zasadami Suna). Głosiły one:
a) nacjonalizm – rozumiany początkowo jedynie jako dążenie do obalenia cesarskiej dynastii pochodzącej z Mandżurii;
b) suwerenność ludu – zapowiedź ustanowienia republiki dążącej do demokracji. Był to trudny postulat zważywszy na brak tradycji demokratycznych w ówczesnych Chinach oraz niską świadomość narodową społeczeństwa;
c)dobrobyt ludu – była to zasada różnie interpretowana i ogólnie sprowadzająca się do założeń agrarnego socjalizmu.
Rewolucja według wzorów europejskich
Zasadniczo, założenia Kuomintangu i jego prekursorów wywodziły się z europejskiej myśli politycznej. Wiązało się to z faktem, że przywódcy ugrupowania byli ludźmi, którzy swoje wykształcenie zdobyli w szkołach prowadzonych przez cudzoziemców (zazwyczaj Europejczyków) lub bezpośrednio za granicą (w Europie lub Japonii). Przez to ich światopogląd był szeroki i wykraczał poza tradycyjne chińskie koncepcje polityczne.
Najlepszym tego przykładem był twórca Kuomintangu oraz Republiki Chińskiej Sun Jat-sen, którego uznać można za człowieka światowego. Był chrześcijaninem oraz lekarzem i doktorem europejskiej medycyny. Większość życia spędził poza Chinami lub w eksterytorialnych chińskich portach, administrowanych przez cudzoziemców. Miał zatem wszechstronną wiedzę, którą wykorzystał w latach 1911-1912 do obalenia wieloletniej, lecz słabnącej i nielubianej przez wielu Chińczyków cesarskiej dynastii mandżurskiej. Zapoczątkował też przemiany, które zmodernizowały chińskie społeczeństwo.
Przejęcie rządów przez Czang Kaj-szeka
Reformy i działania jakie prowadził Sun Jat-sen zostały zrealizowane za jego życia tylko częściowo i nie objęły swoim obszarem całego terytorium chińskiego – na jego północy rządy przejęli tzw. militaryści (ang. warlords) którzy posiadali własne państewka. W dodatku w rejonach tych z czasem coraz silniejsza stawała się ekspansja wpływów japońskich.
W tych okolicznościach, w marcu 1925 r. zmarł Sun Jat-sen. Była to duża strata dla Republiki Chińskiej, ponieważ autorytet Suna utrzymywał jedność wśród różnych stronnictw chińskich. Po jego śmierci doszło zaś do rozłamu, wybuchłego między Czang Kaj-szekiem – protegowanym Suna – oraz jego wieloletnim współpracownikiem Wang Jingweiem. Ze sporu tego w 1927 r. zwycięsko wyszedł Kaj-szek, niemniej jednak jego zwierzchnictwo odrzucili chińscy komuniści – po których stronie opowiedziała się z kolei wdowa po Sun Jat-senie, Song Qingling.
W efekcie ówczesne Chiny, których rozłam trwał już od rewolucji z 1912 r., znalazły się w jeszcze większym rozpadzie. Aby temu zaradzić i zjednoczyć kraj pod przewodnictwem Kuomintangu, Czang Kaj-szek w 1928 r. rozpoczął tzw. „ekspedycję północną” – wymierzoną przeciwko rządzącym na Północy militarystom. Choć działania te zakończyły się częściowym sukcesem, to jednak nie doprowadziły do całkowitego pobicia wszystkich militarystów.
Ponadto, powodzenie Kuomintangu w jednoczeniu Chin wzbudziło obawy wśród Japończyków, mających znaczne wpływy na północy Chin. Bezpośrednią tego konsekwencją była japońska inwazja na Mandżurię i utworzenie na jej obszarze w 1932 r. marionetkowego Cesarstwa Mandżukuo. Był to początek konfliktu między Republiką Chińska a Cesarstwem Japonii który kilka lat później – w 1937 r. – doprowadził do wybuchu otwartej wojny, będącej zarazem początkiem II wojny światowej na Dalekim Wschodzie.
Na zakończenie może dodać, że Sun Jat-sen jest uważany w Chinach (także na Tajwanie) za bohatera narodowego i twórcę nowoczesnego państwa chińskiego.
Bibliografia: J. Polit, „Chiny 1946- 1949”.
Fotografia tytułowa: Sun Jat-sen (prawej) i Czang Kaj-szek na zdjęciu z 1924 r. (Wikimedia, domena publiczna).
Marek Korczyk
