Podczas bitwy o Atlantyk alianci budowali szereg lotnisk umożliwiających ochranianie konwojów oraz atakowanie U-Bootów. Na ich lokalizację wybrano także portugalskie Azory, choć droga do ich budowy była długa i wymagała licznych negocjacji z przywódcą Portugalii António de Oliveira Salazarem, dążącym do utrzymania neutralności swojego kraju. Dokładnie opisał to Samuel Eliot Morison w książce pt. „ Bitwa o Atlantyk. Zwycięstwo na Atlantyku maj 1943 – maj 1945”:
„Maksymalny zasięg osłony transatlantyckich konwojów przez bazujące na lądzie samoloty zwiększono teraz [w 1943 r.] do promienia 900 mil od Nowej Funlandii, 500 mil wokół Islandii i 900 mil od Wysp Brytyjskich. Wciąż istniała jednak duża ‘biała plama’ wokół Azorów, gdzie nie było żadnej ochrony z powietrza z wyjątkiem tego co można było wystawić z grup lotniskowców eskortowych – był to bardzo duży wyjątek, jak się przekonamy.
Negocjacje zmierzające do wykorzystania Azorów na potrzeby lotnisk aliantów toczyły się od maja 1941 roku, kiedy planowana okupacja wysp przez piechotę morską Stanów Zjednoczonych i armię brytyjską została zaniechana, ponieważ rząd portugalski odmówił ich udostępnienia. Dr Salazar, przywódca Portugalii, podobnie jak dr De Valera z Irlandii, zdecydowawszy o zachowaniu neutralności kraju, odmówił udzielenia koncesji na bazy Stanom Zjednoczonym, co mogłoby dać Niemcom pretekst do odwetu. Inaczej niż De Valera, pragnął on uszanować pradawne związki z Anglią, trwające od kilku stuleci, wcześniejsze niż międzynarodowe prawo o neutralności. Ministerstwa spraw zagranicznych toczyły negocjacje.
12 października 1943 r. Churchill był w stanie ogłosić, że lotnisko Lagens na wyspie Terceira zostało przekazane na wyłączność Wielkiej Brytanii. Pierwsze samoloty R.A.F., 30 B-17 i 9 Hudsonów, przyleciało tam jeszcze w tym miesiącu. Jak dotąd wszystko szło dobrze, ale liczący 6.000 stóp długości pas startowy na lotnisku Lagens był niewystarczający dla samolotów VLR [Very Long Range] i mógł być przedłużony tylko z amerykańską pomocą. Ostatniego dnia 1943 roku, za zgodą dra Salazara, amerykański oddział budowy lotnisk, przebrany za pracowników prywatnej firmy, przybył do Terceiry.
6 stycznia 1944 r. admirał King ustanowił dowództwo Sił Morskich Stanów Zjednoczonych na Azorach (Comnavzor) w celu ‘administrowania sprawami Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych na tym obszarze, a w szczególności utworzenia punktu obsługi transportu powietrznego marynarki wojennej, prowadzenia operacji przeciw okrętom podwodnym, a później, po przybyciu tych samolotów, zapewnienie ich skutecznego działania pod operacyjnym nadzorem R.A.F.’. Pierwszy dowódca, komandor William G. Tomlison, po otrzymaniu przed wyjazdem instrukcji w Waszyngtonie, został zapytany przez wiceadmirała Edwardsa: ‘Czy teraz rozumie pan sytuację Azorów? … Jeśli tak, to jest pan jedynym w marynarce wojennej, który to pojmuje!’
Niemniej jednak, statki typu Liberty i LST miały prawo wysadzania na ląd ludzi i wyładunku materiałów; rozpoczęły się prace nad budową bazy marynarki wojennej w Lagens. Seabees [żołnierze sił inżynieryjnych US Navy] rozpoczęli budowę nabrzeża rozładunkowego dla LST w zatoce Praia, na wyspie Terceira. Rząd w Lizbonie zaczął być wówczas naciskany, by pozwolił samolotom Stanów Zjednoczonych na operowanie z Lagens, pod dowództwem brzegowego R.A.F. , jak robiono to w Anglii; prawo to zostało przyznane w lipcu 1944 roku, kiedy 6 Liberatorów 9 Skrzydła Powietrznego Floty przybyło na wyspę Terceira, by pod brytyjskim dowództwem odbywać loty patrolowe przeciwko okrętom podwodnym. Rząd portugalski zezwolił im na operowanie pod warunkiem, że będą używały zarówno brytyjskiego oznakowania, jak i amerykańskiego.
W tym czasie wydarzenia w Europie i na Dalekim Wschodzie przekonały dra Salazara do przyznania Stanom Zjednoczonym bazy powietrznej na wyspie Santa Maria, najdalej wysuniętej na południe w archipelagu Azorów. Portugalia chciała uzyskać pomoc Amerykanów w odzyskaniu z rąk Japończyków połowy wyspy Timor, a departament stanu oświadczył, że potrzebuje bazy na Azorach do lotów do Indii! Tak więc lotnisko na wyspie Santa Maria zostało zbudowane przez Seabees i ostatecznie ukończone 1 maja 1944 r.
Źle się stało, że Portugalia nie widziała potrzeby wydania tych pozwoleń wcześniej; grupy zwiadowcze lotniskowców eskortowych, jak zobaczymy, musiały wziąć na siebie ‘przeczesywanie’ akwenów wokół Azorów w poszukiwaniu U-bootów. Samoloty bazujące później na Terceira okazały się bardzo użyteczne w ochronie przed okrętami podwodnymi eskortowanych przez Brytyjczyków konwojów północ – południe. A lotnisko Santa Maria było – i wciąż jest – ważnym punktem dla transportu powietrznego między Stanami Zjednoczonymi a Afryką.”
Bibliografia: Samuel Eliot Morison, „Bitwa o Atlantyk. Zwycięstwo na Atlantyku maj 1943 – maj 1945”.
Fotografia tytułowa: brytyjski bombowiec Vickers Warwick z 269 Dywizjonu RAF z lotniska Lagens podczas lotu nad Terceirą. Azory, lata 1943-1945. Źródło: Wikimedia / IWM CA 129, domena publiczna.
Marek Korczyk
